Zwykłe rzeczy nie są tu niewinne. Małgorzata Janicka-Bieryło i świat Word Whisperer

Pudełko pozostawione pod płotem, kot, który wie więcej od człowieka, i tort, którego nie udaje się spokojnie zjeść. W opowiadaniach Małgorzaty Janickiej-Bieryło codzienność bywa jedynie początkiem historii. Z komedii wyrasta groza, z fantastycznego żartu opowieść o krzywdzie, a niepozorny szczegół potrafi zmienić sens wcześniejszych wydarzeń. Zanim jednak powstał świat Word Whisperer, były piosenki i urodzinowy prezent, którego nie sposób było schować do szuflady.

Kot, który nie ma zamiaru się tłumaczyć

Czarny kot z rudą grzywką przeszukuje pomieszczenie pełne martwych much. Na ścianach łuszczy się olejna farba, a wśród brudu stoi wielkie lustro w hebanowej ramie. Kocur najwyraźniej czegoś szuka. Kiedy kończy oględziny, zwraca się do burej kotki po drugiej stronie lustra i każe jej otworzyć przejście.

Tak zaczyna się „Wrócić do piekła”. Nie wiadomo, dlaczego koty rozmawiają, czym jest lustro ani kto ustalił zasady funkcjonowania tego miejsca. Mieszkańcy opowieści nie zajmują się wyjaśnianiem. Mają zadanie do wykonania, a czytelnik dopiero z czasem odkrywa jego sens.

Groteskowy początek prowadzi do sprawy bardzo poważnej: okrucieństwa wobec zwierząt i odpowiedzialności za wyrządzoną krzywdę. Autorka odwraca role. Człowiek, przyzwyczajony do rozstrzygania o losie słabszych istot, staje przed sądem, którego reguł nie może już ustalać. Nie pada kazanie, nikt nie wygłasza programu moralnego. Są czyny i konsekwencje.

Osobliwości nie brakuje. Kocur pali papierosy, posługuje się dymem, a droga prowadząca przez lustro ma własną, kapryśną technikę. Wszystko relacjonowane jest z niemal urzędową rzeczowością. Świat zdaje się niedorzeczny tylko przy pierwszym spojrzeniu. Im dłużej w nim przebywamy, tym bardziej konsekwentny okazuje się jego porządek. A kot, choć wygląda na bohatera komedii, wykonuje swoją pracę śmiertelnie serio.

Głos, którego nie sposób pomylić

W „A nie mówiłam! (Zapałka w pstryczku)” nie ma tajemniczego lustra. Jest małżeństwo, dom, płot i wielkie kartonowe pudło pozostawione przez nieznajomego. Narratorka natychmiast wydaje zakaz: nie ruszać, nie otwierać, nie sprawdzać. Mąż, rzecz jasna, ma inne zdanie.

„Nie twoje, nie wiesz kto zostawił, nie-do-ty-kaj”.

W tym jednym zdaniu słychać temperament bohaterki. Nie trzeba opisu jej wieku, wyglądu ani przyzwyczajeń. Od razu wiadomo, jak będzie wyglądała rozmowa z mężem, który nie posłuchał. W pudle rzeczywiście znajduje się stworzenie potrzebujące pomocy. Mężczyzna okazuje mu współczucie, a domownicy zaczynają ponosić konsekwencje tej decyzji. Problem w tym, że znalezione maleństwo nie całkiem odpowiada wyobrażeniom o bezbronności.

Historię poznajemy niemal wyłącznie z ust kobiety. Powtarza, przedrzeźnia, przeciąga samogłoski, wybiega myślą naprzód i zaraz wraca do swojej racji. Jej opowieść przypomina gwałtowną relację składaną komuś, kto akurat znalazł się pod ręką. To nie są przypadkowe ozdobniki. Janicka-Bieryło uznaje narratora za faktycznego bohatera utworu. Jego język, ograniczona wiedza, dygresje, a nawet nieporadności składniowe współtworzą fabułę. Tutaj sprzeczka jest równie ważna jak niespodzianka ukryta w pudle.

„Tort i śmierdzące stynki” pokazuje inny rodzaj swobody. Narratorka wynosi na taras kawał tortu i szklankę mleka. Spokój zakłóca jej uporczywy obserwator. Kobieta usiłuje go przegonić, potem postanawia wygrać pojedynek na spojrzenia. Do akcji wkraczają osy, więc sięga po ścierkę i widelec. Jak tłumaczy, topory właśnie jej się skończyły, a miecze oburęczne oddała do ostrzenia.

Komedia domowych niepowodzeń przyspiesza, aż nagle pojawia się realne zagrożenie. Potrzebna jest pomoc medyczna. Drobne zdarzenia, na które początkowo patrzyliśmy jak na kolejne żarty, nabierają znaczenia. Nie zdradzimy, co łączy obserwatora z przeszłością bohaterki. Wystarczy zauważyć, że finał nie unieważnia wcześniejszego humoru. Pozwala spojrzeć na niego inaczej: za kłótnią i absurdem odsłania się pamięć o kimś bliskim.

Dwieście egzemplarzy na urodziny

Zanim pojawiły się te opowiadania, Małgorzata Janicka-Bieryło pisała teksty piosenek. Zaczęła podczas pandemii. Zaprzyjaźniony muzyk skomponował melodie do ponad dwudziestu z nich, kolejne słowa czekały na muzykę. W sierpniu 2024 roku, na sześćdziesiąte urodziny, otrzymała od rodziny dwieście egzemplarzy swojej książki „Piosenki na koniec lata”. Przyjaciele podarowali jej także jeden egzemplarz „Skrzydeł na niebie”, zawierający wybrane przez nich teksty.

Dwieście książek to prezent, którego nie da się pomylić z symbolicznym upominkiem. Ktoś musiał wybrać utwory, przygotować wydanie, zadbać o egzemplarze. Za tym przedsięwzięciem stali bliscy, którzy potraktowali pisanie na tyle poważnie, by oddać autorce jej własne słowa w drukowanej postaci. W opowiedzianej przez nią historii nie ma sceny triumfu na literackim rynku. Jest rodzinny gest i uznanie dla pracy, która wcześniej powstawała przede wszystkim z potrzeby tworzenia.

Pełny tytuł publikacji brzmi „Piosenki na koniec lata. Rozdział pierwszy”. To zbiór wybranych tekstów piosenek, a nie wczesna wersja późniejszej prozy. Można jednak usłyszeć pewne pokrewieństwo zainteresowań. Pisanie dla muzyki wymaga uwagi na rytm, brzmienie i pauzę; w opowiadaniach także wiele zależy od tego, jak brzmi czyjś głos. Nie oznacza to, że piosenki automatycznie ukształtowały język narracji. Pokazują raczej, że praca ze słowem miała już wcześniej dla autorki wymiar bardzo konkretny.

Później zaczęły powstawać krótkie formy prozatorskie. Pierwsze, jeszcze nieopracowane fragmenty trafiały na Facebooka. Czytali je bliscy, a zachęcona ich reakcjami autorka wracała do zapisanych scen i przerabiała je. Okazało się, że zamykają się w kilku stronach. Nie trzeba było rozciągać ich do rozmiarów powieści, by zasługiwały na publikację. Potrzebowały jedynie własnego miejsca.

Życie bez gotowej instrukcji

Początek pisania ma jeszcze jeden kontekst. Janicka-Bieryło otwarcie mówi o chorobie Parkinsona. Jak sama opisała redakcji, postępująca choroba zmusiła ją kilka lat temu do rezygnacji z pracy. Odejście przeżyła boleśnie, z poczuciem zamknięcia pewnego rozdziału życia. Niedługo potem pandemia ograniczyła codzienność wszystkich; w jej przypadku właśnie w tym czasie pojawiły się pierwsze teksty piosenek.

Pokusa, by opowiedzieć to jako historię zwycięstwa nad przeciwnościami, jest duża i niewiele by wyjaśniała. Choroba pozostaje faktem, lecz nie jest ani kluczem do każdego opowiadania, ani gotową odpowiedzią na pytanie o charakter pisarstwa. Sama zainteresowana nie prosi o taką interpretację.

W liście do redakcji napisała: „Nie wiem, jak powinna zachowywać się 62-letnia kobieta z chorobą Parkinsona”. Zaraz potem zasugerowała, by każdy, kto zna odpowiedź, zachował ją dla siebie. Trudno o bardziej jednoznaczny sprzeciw wobec instrukcji, które inni chętnie wydają człowiekowi w określonym wieku lub sytuacji zdrowotnej.

Ten ton, bez patosu i bez zabiegania o współczucie, pomaga zrozumieć jej stosunek do własnego miejsca w literaturze. Nie potrzebuje, by ktoś wskazał jej odpowiedni gatunek, właściwą długość utworu albo powód, dla którego powinna pisać. Nie należy stawiać znaku równości między doświadczeniem choroby a fantastyką jej prozy. Można natomiast potraktować tę deklarację serio: jako głos osoby, która chce sama rozstrzygać o swojej pracy i sposobie opowiadania o sobie.

Tekst, który nie musi być skończony

Dla tekstów odłożonych wcześniej na bok znalazła platformę Ghost. Tak powstało Word Whisperer, strona i zarazem literackie alter ego: Zaklinaczka Słów. Nie chodziło o zbudowanie jednego cyklu fabularnego. Ważniejsze stało się stworzenie miejsca, w którym obok siebie mogą istnieć formy humorystyczne, niepokojące i refleksyjne, bez przymusu przypisywania każdej do jednej półki.

Na stronie funkcjonują m.in. Rękopisy Opowiedziane, Zamyślone, Niepoważne, Nawiedzone i Wyszeptane. Nazwy bardziej podpowiadają nastrój niż ścisły gatunek. W październiku 2026 roku autorka informowała redakcję, że opublikowała tam ponad 150 tekstów. Do wielu przygotowuje również własne ilustracje, korzystając przy tym z narzędzi sztucznej inteligencji. Obraz ma towarzyszyć historii, nie zastępować jej języka.

„Rękopisy nie płoną”, głosi jedna z jej zasad. Opublikowany tekst nie musi być więc wersją zamkniętą: może dojrzewać także po spotkaniu z pierwszymi czytelnikami.

Nie wszystkie utwory opierają się na tak wyrazistym zderzeniu komizmu i grozy jak trzy historie otwierające ten portret. W „Innym razem” pojawia się Małe Szczęście, które nie chce dorosnąć do rozmiarów Wielkiego Szczęścia. Personifikacja pozwala mówić o codziennych radościach z lekkością, bez wykładania morału wprost. To inny rejestr: mniej gwałtowny, bardziej przypominający przypowieść, choć wciąż podszyty przekorą.

Jeszcze ciszej brzmi „Biała róża”, znana z październikowego wydania MY Autorzy™. Zaczyna się od prezentu na piętnaste urodziny: niewielkiego obrazu, pocztówki i delikatnej filiżanki namalowanej obok róży. Z czasem zmiany na obrazku zaczynają odpowiadać wydarzeniom z życia właścicielki. Rodzinna pamiątka staje się sposobem mówienia o przemijaniu i pamięci. Nie trzeba tu szybkich dialogów ani hałaśliwej puenty. Wystarcza przedmiot, którego znaczenie rośnie wraz z upływem lat.

Word Whisperer pozostaje projektem kameralnym z wyboru. Autorka nie próbuje dopasować każdego tekstu do jednej formuły ani do największej możliwej publiczności. Woli zachować swobodę decyzji, nawet jeśli część z nich nie spodoba się wszystkim.

Po swojemu

Nie jest to proza neutralna. Jednych mogą drażnić dygresje i nadmiar mowy, innych właśnie one zatrzymają, bo od pierwszych zdań wiadomo, kto mówi.

W przypadku Janickiej-Bieryło najważniejsza nie jest liczba publikacji ani rozpiętość tematów. Ciekawsze okazuje się to, że potrafi zmieniać sposób opowiadania wraz z bohaterem. W jednej historii dominuje kocia powaga osobliwego sądu, w drugiej małżeńskie przekomarzanie, w trzeciej dramat ukryty pod komiczną awanturą. Dzięki temu nie trzeba wybierać między humorem a sprawami poważnymi. Jedno może prowadzić do drugiego, bez sztucznego sygnału, że teraz zaczyna się właściwa część historii.

W Word Whisperer można czytać kolejne Rękopisy, ale najlepiej wybrać jeden bez sprawdzania, do której kategorii został przypisany. Dać się wciągnąć w rozmowę, zwrócić uwagę na to, co bohater uznaje za nieistotne, i nie ufać zbyt szybko pierwszemu wrażeniu.

Jedno jest pewne: kiedy w opowiadaniu pojawia się kot, lepiej nie zakładać, że znalazł się tam wyłącznie dla dekoracji.